Ҳуқуқҳои Меҳнатии Маъюбон

Санадҳои асосии байналмилалӣ ва миллии танзимкунандаи ҳуқуқи маъюбон – Конвенсия дар бораи ҳуқуқи маъюбон, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Кодекси меҳнати Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи иxтимоии маъюбон», «Дар бораи мусоидат ба шуғли аҳолӣ» ва дигар санадҳо ҳуқуқи маъюбонро дар қатори дигарон ба меҳнат эътироф ва кафолат медиҳанд.

Аз мазмуни санадҳои зикргардида бармеояд, ки шахсони маъюб дар муносибатҳои меҳнатӣ бо дигар шаҳрвандон баробар буда, маъюбӣ барои амалӣ намудани фаъолияти меҳнатӣ монеа шуда наметавонад.

Айни замон барои ба фаъолияти меҳнатии онҳо машғул шудани маъюбони гуруҳи 1 ва 2 иxозати  Хадамоти давлатии ташхиси тиббию иxтимоӣ талаб карда мешавад. Дар сурати аз xониби Хадамоти мазкур пешниҳод шудани хулоса дар хусуси ғайриқобили меҳнат будани маъюб ё таҳдид намудани кори иxрошаванда ба вазъи саломатии маъюб, шахси маъюб аз ҳуқуқи кор кардан маҳрум мегардад.

Бо дарназардошти мавxуд будани мушкилоти бо кор таъминшавии маъюбон, бахусус дар давраи рушди муносибатҳои бозорӣ, барои амалишавии ҳуқуқи маъюбон ба меҳнат қонунгузорӣ як қатор имтиёзу кафолатҳоро пешбини намудааст. Яке аз кафолати асосии иxтимоии ҳуқуқҳои меҳнатии маъюбон ин муқаррар намудани квота барои ба кор қабул намудани маъюбон ба шумор меравад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифзи иxтимоии маъюбон» пешбинӣ намудааст, ки дар ташкилотҳо новобаста ба шакли ташкилию ҳуқуқӣ ва моликияташон ҳангоми на камтар аз 20 нафар будани шумораи кормандони онҳо ба андозаи на камтар аз панx фоиз аз шумораи умумии кормандон ба маъюбон барои ба кор қабул кардан квота муқаррар карда мешавад. Талаботи қонуни мазкур дар хусуси квота ҳамон вақт иxрошуда ҳисобида мешавад, ки агар дар байни корфармо ва шахси маъюб шартномаи меҳнатӣ баста шуда бошад.

Тибқи Кодекси меҳнат ба маъюбони гурӯҳҳои I ва II вақти кори давомнокияш кӯтоҳ, на зиёда аз 36 соат дар як ҳафта бе кам кардани музди меҳнат муқаррар карда шуда, давомнокии кори ҳаррӯзаи (басти кории) онҳо аз 6 соат зиёд буда наметавонад.

Истифодаи меҳнати маъюбон дар корҳои вазнин, кор бо шароитҳои зарарнок ва хавфноки меҳнат манъ карда шуда, маъюбони гурӯҳи I ва II ба корҳои бо усули вахтавӣ иҷрошаванда иҷозат дода намешаванд. Ҷалб намудани маъюбон ба кори шабона, изофакорӣ, дар рӯзҳои истироҳат ва ид танҳо бо розигии хаттии онҳо иҷозат дода мешавад, агар иxрои чунин корҳо бо нишондодҳои тиббӣ манъ карда нашуда бошад. Фиристодани маъюбон ба сафари хизматӣ низ бо розигии онҳо сурат мегирад.

Рухсатии асосии ҳарсолаи дарозкардашуда ба кормандони маъюби гурӯҳҳои I ва II- 42, гурӯҳи III- 35 рӯзи тақвимӣ муқаррар карда шуда, рухсатии бемузди меҳнат ба маъюбони коркунанда то 2 моҳ дар як сол бо ҳоҳиши онҳо ба таври ҳатмӣ дода мешавад.

Бекор кардани шартномаи меҳнатӣ бо корманди маъюб бо ташаббуси корфармо ба мисли дигарон сурат гирифта, ҳангоми ошкор гардидани номувофиқатии корманди маъюб ба вазифаи (мансаби) ишғолкардааш ё кори иҷро мекардааш бо сабаби вазъи саломатиаш, ки барои давом додани ҳамин кор халал мерасонад, агар он дар асоси хулосаи тиббӣ тасдиқ шуда бошад, мумкин аст.

Ба маъюбон ҳангоми бекор шудани шартномаи меҳнатӣ бо сабаби тағйир ёфтани технология, ташкили истеҳсолот ва меҳнат, ки кам шудани ҳаҷми кор боиси ихтисор шудани шумора, воҳиди кории кормандон ё тағйири шароити меҳнат гардидааст, ҳуқуқи афзалиятнок барои дар кор мондан дода мешавад.

Барои таъмин шудан бо кор ва ба фаъолияти меҳнатӣ машғул шудани маъюбон мувофиқи мақсад аст кӯшишҳо ҷиҳати фароҳам овардани шароити корӣ барои маъюбон тибқи барномаҳои инфиродии тавонбахшиии маъюбон ва ҳифзи ҳуқуқи онҳо фаъол гардонида шуда, афкору муносибати xомеа нисбати маъюбон тағйир дода шавад. Маъюбонро лозим аст, ки ҳангоми зарурат руҳафтода нашуда, ба Хадамоти шуғли аҳолӣ муроxиат намоянд ва дар сурати зарурат касбҳои навро азхуд намуда, бо кӯшиш ва ёрии давлату xомеа имконияти маҳдуди худро пурра намоянд.

М. Ашӯров сардори шуъбаи ҳифзи давлатии
ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии
Дастгоҳи ВҲИ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон