Савдои одамон ҷинояти хафнок ва муташаккили фаромиллӣ мебошад  

 

савдои одамон

Савдои одамон тибқи стандартҳои байналмилалӣ ҷинояти хафнок, шакли муосири ғуломдорӣ ва ҷинояткории муташаккили фаромиллӣ, тиҷорати даромадноки ҷиноятӣ ва вайронкунии ҷиддии ҳуқуқҳои бунёдӣ ва маҷмӯии ҳуқуқи инсон, бахусус ҳуқуқ ба ҳаёт ва озодӣ, ҳуқуқи дар ғуломӣ ё мутеъӣ нигоҳ дошта нашудан, озодӣ аз муносибати бераҳмона ва таҳқиркунандаи шаъну шараф, озодӣ аз зӯроварӣ, ҳуқуқ ба саломатӣ ва дигарҳо ба шумор меравад.

Истисмори шаҳвонӣ, меҳнати маҷбурӣ, асорати қарзӣ, истисмори меҳнати кӯдакон, ғуломии «хонагӣ», гадоӣ, истифодаи маҷбурии одамон дар амалиётҳои ҷангӣ, савдои одамон барои пайвандкунии узви бадан ва бофтаҳо – шаклҳои даҳшатовари як ҷиноят, яъне савдои одамон ба шумор мераванд.

Сабабҳои асосӣ ё мусоидаткунандаи савдои одамон камбизоатӣ, нобаробарӣ, дастрас набудани таҳсилу хизматрасониҳои тиббӣ, табъиз ва зӯроварии гендерӣ, нобаробарии нажодӣ, муҳоҷират ва дигар омилҳо мебошанд.

Раванди савдои одамон аз ҷузъҳои зерин, ба монанди ҷалбкунии қурбонии савдои одамон (фиреб ва сӯистифодаи вазъи оҷизӣ), интиқоли қурбонӣ ва истисмор иборат аст.

Қурбонии савдои одамон метавонанд ҳар як кас, хоҳ мард, хоҳ зан ва хоҳ кӯдакон бошанд. Лекин, одатан дар навбати аввал ба гурӯҳи хатар занону кӯдакон ворид гашта, занони ҷавон, сатҳи таҳсилоти паст дошта, ҷойи кори мунтазам надошта ё манбаи даромад надошта, серфарзандон, занони танҳо, занони дучори зӯроварӣ ва фоҳишагарӣ бештар ба ин кирдор осебпазир мебошанд. Занон асосан бо мақсади истисмори шаҳвонӣ, меҳнат ва никоҳи маҷбурӣ истифода мешаванд.

Дар байни кӯдакон ба савдои одамон кӯдакони оилаҳои носолим, бе волидайн монда, аз хонаҳои кӯдакон, беназоратмонда осебпазир мебошанд.

Ба гурӯҳи хатари баланди қурбонии савдои одамон гурӯҳҳои аз ҷиҳати иқтисодӣ осебпазир, ба мисли муҳоҷирон, бахусус муҳоҷирони вазъи расмӣ надошта, наврасони синну соли мактабӣ ва баъдимактабӣ, шахсони аз ҷойҳои маҳрумӣ аз озодӣ озодшуда, шахсони ҷойи истиқомат надошта, маъюбон ва калонсолон дохил мешаванд.

Тоҷикистон ба Конвенсияи байналмилалӣ оид ба мубориза ба муқобили хариду фурӯши одамон ва истифодаи онҳо барои фоҳишагарӣ аз тарафи шахсони сеюм (соли 1949), Протоколи иловагӣ ба Конвенсия оид ба ҳуқуқи кӯдак, ки  ба хариду фурӯши кӯдакон, фоҳишагии кӯдакон ва шаҳвонияти кӯдакона (соли 2000) дахл дорад, Конвенсияи СММ зидди ҷинояткории муташаккили трансмиллӣ(соли 2000), Протокол оид ба пешгирӣ ва аз байн бурдани хариду фурӯши одамон, хусусан занону кӯдакон ва ҷазо барои он ва Протоколи зидди воридкунии ғайриқонунии муҳоҷирон тавассути хушкӣ, баҳр ва ҳаво, ки иловаи Конвенсияи СММ зидди ҷинояткории муташаккили фаромиллӣ мебошанд (соли 2000), ҳамчунин санадҳои дигари ҳуқуқии байналмилалии самти мазкур ҳамроҳ гардидааст.

15 июни соли 2004 аввалин қонуни соҳавии самти мазкур Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мубориза ба муқобили хариду фурӯши одамон»  ва соли 2014 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба савдои одамон ва расонидани кӯмак ба қурбониёни савдои одамон» қабул карда шуд. Бо қарори {укумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 1 марти соли 2019 №80 Нақшаи миллии муқовимат ба савдои одамон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2019-2021 тасдиқ гардид.

Таҷрибаҳо нишон медиҳанд, ки шарти зарурии комёбӣ дар самти пешгирии савдои одамон ва мубориза ба он ин ҳамкориҳои байниидоравӣ мебошанд. Низоми мубориза бар зидди ин ҷиноят набояд бо таъқиби ҷинояткорон маҳдуд гардад. Ба низоми мазкур бояд механизмҳои пешгирикунӣ, расонидани кӯмак ба ҷабрдидагони савдои одамон ва ҳифзи онҳо дохил шаванд. Инчунин мутобиқгардонии фаъолияти идораҳои дар ин самт фаъолияткунанда муҳим аст.

Шаҳрвандон то ҳол дар хусуси мушкилоти савдои одамон ва тарзу воситаҳои муқовимат ба он иттилооти кофӣ надоранд, чунки мавзӯи мазкур дар ВАО бо тарзи фаъол шарҳ дода намешавад.

Мубориза бо савдои одамон мавзӯи муҳим боқӣ монда, таваҷҷӯҳи мунтазам ва муносибати маҷмӯиро аз ҷониби ҳукуматҳо, мақомоти сатҳи гуногун, иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва шаҳрвандон тақозо менамояд. Маҳз аз саъю кӯшиши онҳо самаранокии мубориза бо савдои одамон вобастагӣ дорад.

Муносибати маҷмӯӣ бояд чорабиниҳоро оид ба пешгирӣ намудани савдои одамон, ҷазо додани гунаҳгорон ва ҳифзи қурбониёни савдои одамон, аз ҷумла ҳифзи ҳуқуқҳои онҳоро дарбар гирад.

Оид ба фаъол намудани саъю кӯшишҳо ҷиҳати муқовимат ба савдои одамон тавсияҳои зерин пешниҳод мешаванд:

  1. Мунтазам гузаронидани маъракаи иттилоотӣ дар ВАО дар бораи таҳдид, хавф ва хатари савдои одамон, тарзу роҳҳои муқовимат ба он.
  2. Мутобиқ намудани фаъолияти мақомоти давлатӣ бо созмонҳои байналмилалӣ ва ташкилотҳои ғайридавлатӣ ва рушди ҳамкориҳо дар самти муқовимат бо савдои одамон.
  3. Ташаккули фаҳмиши ғайри қобили қабул будани савдои одамон дар шуури ҷомеа ва баланд бардоштани сатҳи иттилоотии шаҳрвандон дар бораи савдои одамон ва тарзу воситаҳои муқовимат бо он.
  4. Тарғибу ташвиқи санадҳои ҳуқуқии байналмилалии самти мазкур дар ВАО, чорабиниҳои маърифативу иттилоотӣ.

М. Ашӯров,
сардори  шуъбаи  ҳифзи  давлатии
ҳуқуқҳои   шаҳрвандӣ    ва   сиёсии
Дастгоҳи Ваколатдор оид ба ҳуқуқи
инсон  дар   Ҷумҳурии   Тоҷикистон

Фаъолияти Гурӯҳи мониторингии назди Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

Ombudsman_logo_2011-06-03Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун қисми ҷудонопазири ҷомеаи ҷаҳонӣ аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлол гаштани худ ҳуқуқи инсонро ҳамчун арзиши муҳими ҷомеаи демократӣ қабул карда, тамоми санадҳои асосии байналмилалии ҳуқуқи инсонро ба тасвиб расонида, баҳри амалишавии онҳо корҳои зиёдеро ба иҷро расонид.

Дар тӯли солҳои охир Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти муқовимат бо шиканҷа ва дигар намудҳои муносибат ва ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шарафи инсон як қатор тадбирҳои пайгирона анҷом додааст. Тадбирҳои мазкур дар соҳаи қонунгузорӣ, институтсионалӣ ва амалия татбиқ мегарданд.

Бо мақсади ба Конвенсияи зидди шиканҷа мувофиқ намудани Кодекси ҷиноятӣ, бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 16 апрели соли 2012 ба Кодекси мазкур моддаи нави 1431 бо номи «Шиканҷа» ворид карда шудааст.

Соли 2011 ва соли 2016 ба Кодекси иҷрои ҷазои ҷиноятии Чумҳурии Тоҷикистон тағйиротҳо ворид карда шуданд, ки тибқи онҳо ба Ваколатдор оид ба ҳуқуки инсон ва Ваколатдор оид ба ҳуқуқи кӯдак дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқи гузаронидани санҷишҳои шикоятҳо, инчунин бидуни иҷозати махсус ташриф овардан ба муассисаҳои иҷрои ҷазои ҷиноятӣ дода шудааст.

Ҷумҳурии Тоҷикистон уҳдадориҳои байналмилалии худро оид ба ҳуқуқи инсон бемайлон иҷро менамояд. Мунтазам аз иҷрои ин уҳдадориҳо ҳисоботҳо пешниҳод карда шуда, Маърузачиёни махсуси СММ оид ба ҷанбаҳои гуногуни ҳуқуқи инсон ба ҷумҳурӣ даъват карда мешаванд.

Вобаста ба иҷрои уҳдадориҳо тибқи Конвенсияи зидди шиканҷа, Ҷумҳурии Тоҷикистон се маротиба ба Кумитаи зидди шиканҷаи СММ маърӯзаи миллӣ пешниҳод намуд.

Моҳи майи соли 2012 ва моҳи феврали соли 2014 бо даъвати Ҷумҳурии Тоҷикистон Маърузачии махсуси СММ оид ба масъалаҳои шиканҷа, ҷаноби Хуан Мендез ба ҷумҳурӣ ташриф овард. Ҷаноби Хуан Мендез дар Ҷаласаи саввуми Маҷмаи Умумии СММ аз натиҷаҳои сафари худ ба Тоҷикистон гузориш дода, аз мусоидати Ҳукумати кишвар ҷиҳати анҷом додани тадбирҳо оид ба пешгирии шиканҷа, аз ҷумла ворид намудани тағйиротҳо оид ба пешгирии шиканҷа ба қонунгузории миллӣ изҳори қаноатмандӣ намуд.

Дар баробари ин, Комитети зидди шиканҷа ва Маърӯзачии махсус оид ба масъалаҳои шиканҷа як қатор тавсияҳои худро ба Ҳукумати Тоҷикистон ҷиҳати тақвияти заминаҳои ҳуқуқӣ ва амалияи муқовимат бо шиканҷа пешниҳод намуданд.

Барои амалӣ намудани тавсияҳои сохторҳои мазкур Нақшаи ҷарабиниҳо доир ба мубориза бар зидди шиқанҷа аз ҷониби Комиссияи назди Ҳуқумати Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба иҷрои ӯҳдадориҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи ҳуқуқи инсон тасдиқ карда шуд. Нақша чорабиниҳо доир ба мубориза бар зидди шиканҷа тибқи тавсияҳои Кумитаи СММ бар зидди шиканҷа ва маърузачии вежаи СММ оид ба шиканҷа Хуан Мендез аз 15 августи соли 2013 тасдиқ карда шудааст.

Ҳамзамон соли 2019 Нақшаи миллии амалҳо вобаста ба иҷрои тавсияҳои Кумитаи зидди шиканҷаи СММ барои солҳои 2019-2022 қабул гардид.

Қобили зикр аст, ки аз ҷониби сохторҳои мазкури СММ дар қатори дигар тавсияҳо ба тасвиб расонидани Протоколи иловагии Конвенсияи зидди шиканҷа низ тавсия дода шуд.

Ҷиҳати татбиқи тавсияи мазкур дар Нақшаҳои зикргардида бандҳои алоҳида оид ба омӯзиши имконияти ба тасвиб расонидани Протоколи иловагӣ пешбинӣ шуд.

Омузиши масъалаи ба тавсиб расонидани Протоколи иловагии Конвенсияи зидди шиканҷа дар Амрҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 апрели соли 2012 ва 7 июни соли 2017 доир ба Нақшаи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба татбиқи тавсияҳои давлатҳои аъзои Шурои СММ оид ба ҳуқуқи инсон вобаста ба Шарҳи умумии даврии Ҷумҳурии Тоҷикистон низ пешбинӣ шуданд.

Бо мақсади амалӣ намудани Нақшаи мазкур моҳи декабри соли 2012 Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи таъсиси гурӯҳи кории муштарак оид ба мониторинги ҷойҳои маҳрумӣ аз озодӣ ҳамчун модели «Омбудсмен +» бо Эътилофи Ташкилотҳои ҷамъиятӣ бар зидди шиканҷа бо ташаббус баромад намуд.

Бо Фармони Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон аз 6 августи соли 2013 Гурӯҳи корӣ оид ба пешбурд ва батасвибрасонии Протоколи иловагии Конвенсияи зидди шиканҷа, ки аз намояндагони Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Парламент, прокуратура ва мақомоти судӣ, инчунин доираҳои академӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва аъзои гурӯҳи Эътилофи зидди шиканҷаро дар бар мегирад, таъсис дода шуд.

Дар моҳи июл-августи соли 2013 Эътилоф дар якҷоягӣ бо Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон лоиҳаи Низомнома дар бораи фаъолияти гурӯҳи мониторингиро таҳия намуда, моҳи ноябри соли 2013 мавриди муҳокимаи якҷоя қарор дода шуд. Низомнома ва барномаҳои корӣ 31 декабри соли 2013 бо Фармони Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон тасдиқ карда шуданд.

Гурӯҳи мониторингӣ қисми таркибии Гурӯҳи корӣ оид ба боздид ва гузаронидани мониторинг дар ҷойҳои маҳрумӣ аз озодӣ буда, фаъолияти он ба боздид ва мониторинги ҷойҳои маҳрумӣ аз озодӣ, гузарониданги семинарҳо ва тренингҳо барои кормандони муассисаҳои мазкур оид ба омузонидани меъёрҳои байналмилалӣ ва миллии муносибат бо шахсони аз озодӣ маҳрумшуда ва ҳамчунин таҳия ва пешниҳоди тавсияҳо оид ба имконияти ба тавсиб расонидани Протоколи иловагии Конвенсияи зидди шиканҷа равона карда шудааст.

Аз моҳи феврали соли 2014 то имрӯз аз тарафи Гурӯҳи мониторингӣ дар 24 изоляторҳои нигоҳдошти муваққатии ВКД, 9 муассисаҳои ислоҳии Сарраёсати иҷрои ҷазои ҷиноятии Вазорати адлия, 7 муассисаҳои пӯшида ва қисман пӯшида барои ноболиғон, 4 изоляторҳои нигоҳдошти муваққатии Агентии назорати маводи нашъаовари назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 16 беморхонаи руҳӣ, 2 муассисаи наркологӣ, 3 Хона-интернат барои калонсолон ва маъюбон ва 20 қисми ҳарбии Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон умуман 85 мониторинг гузаронида шуд.

Ҳамчунин аз соли 2016 мониторингҳои Ваколатдор оид ба ҳуқуқи кӯдак низ бо иштироки намояндагони Гурӯҳи мониторингӣ сурат мегиранд.

Соли 2014 ба Тоҷикистон узви Зеркумита оид ба пешгирии шиканҷа аз Швейтсария ҷаноби Ҳанс Йёрг Банварт ташриф овард. Коршинос зимни ташриф ташаббуси мусбати кори якҷояи Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсонро қайд намуда, новобаста аз он, ки Тоҷикистон ҳоло Протоколи иловагӣ ба Конвенсияро ба тасвиб нарасондааст тавсия дод, ки кори муштаракро оид ба мониторинги ҷойҳои маҳрум кардан аз озодиро идома диҳанд.

Бояд қайд намуд, ки аз ибтидои соли 2015 ташрифҳо ба муассисаҳо бе огоҳии қаблии роҳбарияти муассисаҳои маҳруми аз озодӣ гузаронда шуда, тамоми суҳбатҳо бо шахсони дар ҷойҳои маҳрум кардан аз озодӣ нигоҳдошташаванда дар асоси маҳрамият гузаронида мешаванд.

Мониторинг бо усулҳои (методҳои) пурсиши шахсони дар муассисаҳои пӯшида ва қисман пӯшида ҷойгир карда шуда ва сарбозон, инчунин афсарон, кормандони муассисаҳои пӯшида ва қисман пӯшида, мушоҳида ва шиносшавӣ бо шароити ҳаррӯзаи буду боши онҳо гузаронида шуд.

Дар рафти мониторингҳои гузаронидашуда бо 1381 нафар пурсиш гузаронида шуд. Аз ҷумла 406 нафар шахсони дар муассисаҳои пӯшида ва қисман пӯшида ҷойгиршуда, 350 нафар сарбозон, инчунин 665 нафар кормандон. Дар раванди сӯҳбат шахсони бегона, ба истиснои намояндаҳои гурӯҳи мониторингӣ, иштирок надоштанд.

Гурӯҳи мониторингӣ зимни мониторингҳо аз шароити будубош, муносибати кормандони муассиса нисбат ба шахсони дар муассисаҳои пӯшида ва қисман пӯшида ҷойгиршуда ва муносибат байни шахсони аз озодӣ маҳрумшуда шинос мешаванд.

Аз натиҷаи мониторингҳои гузаронидашуда ҳар семоҳа Гурӯҳи мониторингӣ дар назди Гурӯҳи корӣ ҳисобот медиҳад. Инчунин аз натиҷаҳои мониторинг дар муассисаҳои пӯшида ва қисман пӯшида, ҳамасола мизҳои мудаввар баргузор мегардад, ки барои намояндагони мақомотҳои давлатӣ, ташкилотҳои байналмилалӣ, Ташкилотҳои ҷвмъиятӣ ва васоити ахбори омма ахборот дода мешавад. Натиҷаҳои мониторинг дар шакли китоб бо 3 забон чоп ва ба таври ройгон дастрас карда шуда, инчунин дар сомонаи Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон низ ҷой дода мешаванд.

Бояд қайд кард, ки фаъолияти Гурӯҳи мониторингӣ то ҳол барои пешрафти ҳуқуқи инсон дар муассисаҳои пӯшида ва қисман пӯшида мусоидат менамояд. Аз ҷумла, Гурӯҳи мониторингӣ барои баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шахсони аз озодӣ маҳрумшуда оид ба ҳуқуқҳои онҳо, баланд бардоштани малакаи касбии кормандони муассисаҳои мазкур дар масъалаи омӯзиши стандартҳои байналмилалӣ ва миллии муносибат бо шахсони аз озодӣ маҳрумшуда мусоидат намуд. Тавсияҳои Гурӯҳи мониторингӣ боиси беҳтар гаштани шароити будубоши маҳкумшудагон дар муассисаҳои маҳрумӣ ва маҳдудкунии озодӣ ва хизматчиёни ҳарбӣ дар қисмҳои ҳарбӣ гашт.

Умуман таҳлили фаъолияти Гурӯҳи мониторингии назди Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон нишон дод, ки он метавонад замина барои ҷорӣ кардани Механизми миллии пешгирии шиканҷа мувофиқи Протоколи иловагии Конвенсияи зидди шиканҷа гардад, ки механизми мониторинги доимии ҷойҳои маҳрум кардан аз озодӣ ё маҳдуд кардани озодиро бо мақсади пешгирии шиканҷа пешбинӣ менамояд.

Ҳ.Нидоев,
муовини сардори шуъбаи
ҳифзи давлатии ҳуқуқҳои кӯдаки
Дастгоҳи Ваколатдор оид ба ҳуқуқи
инсон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон