Падидаи душаҳрвандӣ ва вазъи ҳуқуқии он

Шаҳрвандӣ – ин алоқаи устувори ҳуқуқии шахс бо давлат мебошад‚ ки тибқи он ҳар як шаҳванд нисбати давлат ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳои мушаххас дорад. Яъне шаҳрвандӣ муайянкунандаи вазъи ҳуқуқии инсон дар дохил ва хориҷи кишвар мебошад. Зикр кардан ба маврид аст‚ ки масъалаи шаҳрвандӣ асосан ҳуқуқи дохилидавлатӣ бошад ҳам‚ вале он бо созишномаҳои универсалӣ бевосита бояд иртибот дошта бошад.

Душаҳрвандӣ ва ё бисёршаҳрвандӣ яке аз падидаҳои ҳуқуқи конститутсионӣ буда‚ имрӯзҳо диққати баъзе давлатҳо ва ҳуқуқшиносонро ба худ ҷалб кардааст. Шахсоне‚ ки душаҳрвандӣ ва ё бисёршаҳрвандӣ доранд‚ онҳо «Бипатрид» номида мешаванд. Яъне шахс дар як вақт бо ҳуҷҷати расмӣ‚ шиноснома ва ғайра исбот карда метавонад‚ ки дорои ду ва ё якчанд шаҳрвандӣ аст ва мансубият ба кадом давлатро дорад.

Дар замони муосир задухурдҳои фарҳангу тамаддунҳо ва тағйир ёфтани вазъи сиёсии ҷаҳон ба чашм мерасад‚ ки баъзе давлатҳо дар қонунгузории миллии худ оиди ин масъала меъёрҳои махсус пешбинӣ карда истодаанд. Аз он ҷумла‚ дар Конститутсияи Руминия пешбинӣ шудааст‚ ки вазифаҳои оммавӣ‚ мансабҳои олии давлатиро шахсоне ишғол карда метавонанд‚ ки танҳо шаҳрвандии Руминияро доранд.

Агар атрофи масъалаи душаҳрвандӣ дар қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон назар кунем‚ дар моддаи 15 Конститутсияи Ҷумҳурии Точикистон ва моддаи 4 Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи шаҳрвандии Ҷумхурии Тоҷикистон» чунин меъёр пешбинӣ шудааст. «Мансубияти шаҳрвандии Тоҷикистон ба шаҳрвандии давлати дигар эътироф намешавад‚ ба истиснои мавридҳое‚ ки дар қонун ва шартномаҳои байнидавлатии Тоҷикистон нишон дода шудааст».

Ҷумҳурии Тоҷикистон дар масъалаи душаҳрвандӣ танҳо бо Федератсияи Россия аз 7-уми сентябри соли 1995 шартномаи дуҷониба бастааст‚ ки ин шартномаи байнидавлатӣ аз 10 модда иборат буда‚ дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дар ҳудуди Федератсияи Россия қувваи якхелаи ҳуқуқӣ дорад. Ин шартнома ба мӯҳлати 5 сол баста шудааст ва агар тарафҳо 6 моҳ пеш аз ба охир расидани шартнома мӯҳлати шартнома бо тариқи хаттӣ барои бекор кардани шартнома тарафи дигарро огоҳ накунанд шартномаи мазкур ба мӯҳлати 5-сол баста шуда‚ ба ҳисоб меравад ва то ҳол ин шартнома амал мекунад.

Дар моддаи 1 ин шартномаи байнидавлатӣ омадааст‚ ки  шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳолати ба даст овардани шаҳрвандии Федератсияи Россия ва шаҳрвандони Федератсияи Россия дар ҳолати ба даст овардани шаҳрвандии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқ доранд‚ яъне дар як вақт соҳиби душаҳрвандӣ бошанд. Дар моддаи 3 ин шартномаи байнидавлатӣ масъалаҳои ҳимоя ва ҳифзи ҳуқуқу озодӣ‚ ӯҳдадориҳо ва таъминоти иҷтимоии шахсони дорои душаҳрвандӣ пешбинӣ шудааст.

Баъди тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон моҳи майи соли 2016 агар мо баъзе меъёрҳои онро шарҳ диҳем‚ масъалаи  доштани душаҳрвандиро дар бар мегирад. Аз он ҷумла дар бобҳои 3‚4‚5‚8 нисбати вакили Маҷлиси намояндагон‚ узви Маҷлиси Миллӣ‚ номзадии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон‚ аъзои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон‚ судяҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон меъёрҳои махсус пешбинӣ шудааст‚ ки таъин ва интихоб шудан дар ин вазифаҳои мансаби давлатӣ танҳо доштани шаҳрвандии Ҷумҳурии Тоҷикистонро талаб мекунад.

Новобаста аз он‚ ки шартномаи байнидавлатӣ доштани душаҳрвандиро иҷозат додааст‚ аммо дар баъзе ҳолатҳо он  таъсири худро ба бештари соҳаҳои дохилидавлатӣ  мерасонад‚ ки дар меъёрҳои конститутсионӣ пешбинӣ гардидааст.Аз қоидаҳои умумӣ бармеояд‚ ки масъулияти шахси душаҳрванд мансуб ба ду кишвар аст‚ лекин ҳуқуқу озодии он дар он кишваре татбиқ мегардад‚ ки истиқомати доимӣ дошта бошад.

Ҳамин тариқ‚ махсусиятнокии падидаи «душаҳрвандӣ» дар он ифода меёбад‚ ки он на ба санадҳои қонунгузорӣ‚ балки бо мавҷуд будани шартномаҳои дуҷониба бо давлатҳои алоҳида танзим мегардад.

Қурбонов А.
нозир-коргузори Ваколатдор оид ба
ҳуқуқи инсон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон