Баъзе аз масъалаҳои ҳуқуқи инсон чун дастоварди ҷомеаи ҷаҳонӣ

Ҳуқуқи инсон яке аз арзишҳои олии тамаддуни инсонӣ мебошад. Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ҷабҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъиятӣ ва инфиродиро фаро мегирад. Дар соҳаи таълим ҳуқуқи инсон таълимоти мураккаб ва гуногунҷабҳа буда, он низоми ҳуқуқ ва озодиҳоро на танҳо аз нигоҳи ҳуқуқӣ, балки дар вобастагӣ бо сиёсат, иқтисодиёт, ахлоқ ва фалсафа мекушояд.

Ҳуқуқи инсон ин дастоварди ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад. Аксарияти халқиятҳои ҷаҳон дар инкишофи падидаи мазкур саҳмгузорӣ кардаанд. Яке аз қадимтарин санадҳо, ки дар он масъалаҳои ҳуқуқи инсон дарҷ гардидааст. Эъломияи Куруши Кабир мебошад, ки соли 539 то милод қабул шудааст. Дар санад бори аввал озодии виҷдон ва ҳуқуқ ба мусофират ба танзим дароварда шуда буданд. Инчунин мо бояд дар баробари Эъломияи мазкур санадҳои зеринро қайд намоем, ки ҳуқуқи инсонро ба танзим медароранд Хартияи бузурги озодихоҳӣ аз соли 1215, Билл оид ба ҳуқуқҳо дар британияи Кабир аз соли 1689, Билл оид ба ҳуқуқҳо дар ШМА 1789-1791, Эъломияи ҳуқуқи инсон дар Фаронса.

Ӯҳдадориҳои байналмилалии таъмини ҳуқуқи инсон нақши муҳимро дар раванди қонунии ҷаҳонишавӣ мебозад. Оғоз аз таъсиси Созмони Милали Мутаҳид дар соли 1945 ва қабул гардидани Эъломияи умумии ҳуқуқи башар аз соли 1948 ӯҳдадориҳои ҳуқуқи инсон қисмати намоёни заминаи чандин созмонҳои байналмилалиро ташкил додааст. Эъломияи умумии ҳуқуқи башар агарчи хусусияти эъломиявӣ дошта бошад ҳам, дар тамоми ҷаҳон ва аз ҷониби кулли одамон ҳамчун санади муътабар қабул шудааст ва зиёда аз 70 сол мешавад, ки ба халқи ҷаҳон хизмат мекунад. Баъд аз қабули Эъломияи ҳуқуқи башар ҷомеаи ҷаҳонӣ ба бунёд намудани низоми байналмилалии ҳимояи ҳуқуқҳои инсон шурӯъ намуд ва чандин санадҳои байналмилалии дигари универсалӣ қабул гардидаанд, ки онҳо барои этирофу эҳтиром ва ҳифзу пешрафти ҳуқуқи инсон нақши муассир дораднд.

Қайд кардан бамаврид аст, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон баъд аз соҳибистиқлол шудан, ба самти бунёд намудани давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд қадам мегузорад. Сараввал фаъолияти Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон барои бунёди давлати тарақикарда, ки дар он ҳуқуқи инсон мавқеи хоса дорад, равона карда мешавад. Ҷумҳурии Тоҷикистон санадҳои асосии байналмилалии ҳуқуқи инсонро эътироф намуда, меъёрҳои онҳоро ба қонунгузории миллӣ дохил намудааст. Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати таъминоти ҳуқуқии муносибатҳои байналмилалӣ, таъминоти ҳуқуқӣ, таҳким, такмил ва тақвияти муносибатҳои дуҷониба ва бисёрҷонибаи байналмилалии Тоҷикистон дар сатҳи минтақавӣ, байналмилалӣ ва умумиҷаҳонӣ бо кишварҳои хориҷӣ дар заминаи ҳамкории мутақобилаи судманд, эҳтиром ба тамомияти марзӣ ва баробарҳуқуқӣ дар дастрасӣ ба арзишҳои демократии ҷаҳони муосир мебошад.

Иҷроиши меъёрҳои умумии ҳуқуқи инсон барои фарҳангҳои мухталиф дар маркази баҳси универсализм қарор дорад. Муҳим аст, ки мушахасоти фарҳангии меъёрҳои ҳуқуқи инсон иҷозат дода мешаванд, бахусус, дар он ҷойҳое, ки ҷомеаҳо ба арзишҳои оммавӣ такя менамоянд. Дар таҳкими реҷаи байналмилалии ҳуқуқи инсон ҳамчун қисмати саҳеҳи ҷаҳонишавӣ дида мешавад. Ин ҷанбаи ҷаҳонишавӣ ба поёнравии фарҳанги халқиятҳои кӯчак оварда намерасонад ва он ба мафҳуми маҳаллишавӣ дар ин ҷода ба якдигар ихтилоф намекунанд.

Тибқи Эъломия ва Барномаи амали Конференсияи байналмилалии ҳуқуқи инсон, ки дар Вена соли 1993 тасдиқ шудааст, ҳама ҳуқуқҳо на танҳо умумӣ, балки тақсимнашаванда, ба якдигар вобаста ва ба ҳамдигар пайванданд. Ба ин тарз мафҳум ва мақсадҳои ӯҳдадориҳои ҳуқуқи инсон тақсимнашаванда мебошанд. Эъломияи Вена муҳимоти баробарии ҳамаи ҳуқуқҳои инсонро изҳор намудааст ва эълом доштааст, ки онҳо умумӣ, тақсимнашаванда ва аз ҳамдигар вобастагӣ ва бо ҳамдигар пайвастагӣ доранд.

Боиси ифтихор аст, ки даҳсолаи охир дар Тоҷикистон атрофи ҳуқуқи инсон ҳамчун арзиши олитарини инсоният чунин фаҳмише ба миён омадааст, ки он бояд риоя, таъмин ва муҳофизат гардад. Ин нуктаро Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар баромадҳои худ чандин маротиба таъкид доштанд – «Ҷумҳурии Тоҷикистон азми сохтмони давлати ҳуқуқбунёдро, ки дар он ҳуқуқ ва озодиҳои инсон мавқеи марказиро ишғол менамоянд, дорад».

Албата, набояд фаромуш сохт, ки ин ҳуқуқҳо сарчашма мегиранд аз Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон.

 

Бобохонов С.С.,
муовини сардори шуъбаи ҳифзи давлатии ҳуқуқҳои
иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии Дастгоҳи Ваколатдор
оид ба ҳуқуқи инсон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон

 

Фарҳанг ҳастии миллат аст

«Фарҳанг ҳастии миллат аст» — ин суханони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон талошҳои доимию пурвусъати давлату ҳукуматро баҳри ҳифзу рушди сарватҳои маънавии халқамон дақиқ ифода мекунад.

Дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистони соҳибистиқлол ёдгориҳои бостонию таърихӣ, ки таҷассуми таърихи тӯлонию ғанӣ ва тамаддунофарии тоҷикон мебошанд, ниҳоят зиёданд. Баробари табиати зебову иқлими муътадил, таърихи ғанӣ ва ёдгориҳои нодири бостонӣ, анъанаву суннатҳои фаровони мардумӣ Тоҷикистонро ба сифати як мамлакати сайёҳии ҷаҳони имрӯза муаррифӣ менамоянд.

Дар моддаи 44 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон омадааст, ки «Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ёдгориҳои таърихӣ ва фарҳангӣ дастраси халқ мебошанд. Ҳифзи табиат, ёдгориҳои таъриху фарҳангӣ вазифаи ҳар як шахс аст».

Соли 2006 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳифз ва истифодаи объектҳои меъроси таърихию фарҳангӣ» қабул гардид. Дар  моддаи 1 ин Қонун қонуни мазкур нишон дода шудааст:

— танзими ҳуқуқии таъмини ҳифз ва истифодаи самараноки объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ, рушди минбаъдаи онҳо ба манфиати ҷомеа;

— муайян намудани низоми ҳуқуқии объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ ҳамчун намуди хоси молу мулки ғайриманқул ва сарвати умумимиллӣ;

— муқаррар намудани назорати давлатӣ оид ба ҳифз ва истифодаи объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ;

— татбиқи сиёсати давлатӣ оид ба ҳифз ва истифодаи объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ;

— таъмини иҷрои ӯҳдадориҳои байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳифз ва истифодаи самараноки объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ;

— ҳимояи ҳуқуқи шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ ва муайян намудани ӯҳдадориҳои онҳо оид ба ҳифз ва истифодаи самараноки объектҳои мероси таърихию фарҳангӣ мебошад.

Дар асоси хулосаи бостоншиносон, маданияти шашуму панҷуми ҳазорсолаи ниёгонро давраи тараққиёти ҷамъияти замони энеолит- асри сангу мис меҳисобанд. Ин давраи ибтидоии ташаккули тамаддун мебошад. Саразм бо бозёфтҳои нодиру нотакрораш дар байни ёдгориҳои аҳди қадим ҷойгоҳи хоссаеро соҳиб буда, ҳамасола мавриди таваҷҷуҳи олимон ва сайёҳон аз тамоми гӯшаву канори дунё қарор гирифтааст. Мардуми Саразми қадим бофарҳанг буда, он ватани муҳандисони аввалини Осиёи Миёна ба шумор меравад.

Мавриди зикр аст, ки ёдгории қадимаи халқи тоҷик Саразм аз намунаҳои бузурги тамаддуни ҷаҳонӣ буда, аввалин бор бобати он бостоншинос, номзади илмҳои таърих, Абдуллоҷон Исҳоқов дар асоси бозёфти сокини деҳаи Авазалии деҳоти «Чимқӯрғон» (ҳоло «Саразм») Ашӯралӣ Тайлонов маълумот медиҳад.

Ашӯралӣ Тайлонов соли 1972 дар вақти сохтмони хонаи истиқоматӣ табареро пайдо карда, ба кормандони Осорхонаи ҷумҳуриявии таърихӣ-кишваршиносии ба номи Абӯабдуллоҳи Рӯдакии шаҳри Панҷакент нишон медиҳад. Бо маслиҳати онҳо бозёфтро ба бостоншинос Абдуллоҷон Исҳоқов, ки он замон дар шаҳри Панҷакенти қадим ҳафриёт мегузаронид, месупоранд.

Шаҳри Саразми бостонӣ ҳамчун қадимтарин ёдгорӣ ва мероси таърихии тоҷикон 31 июли соли 2010 ба Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО ворид карда шуд. Нахустмуҳаққиқи ёдгории Саразм А.Исҳоқӣ масоҳати онро аз 90 то 130 гектар ва шумораи аҳолиашро то 8000 муайян намудааст. Имрӯз 37,34 гектари он боқӣ мондааст, ки аз он 17 гектараш ҳамчун мамнуъгоҳ ба харитаи ЮНЕСКО ворид гардидааст.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ду маротиба (солҳои 2003 — 2005) ба Саразм ташриф оварданд.

Бо Қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 21 сентябри соли 2001 ёдгории Саразми шаҳри Панҷакент ҳамчун Маркази ташаккули тамаддуни кишоварзӣ, ҳунармандӣ ва шаҳрсозии тоҷикон– «Мамнӯъгоҳи таърихиву бостоншиносии Саразм» эълон гардид.

Бо назардошти пешниҳоди хирадмандона ва дурандешонаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Рамҳон оид ба таҷлили 5500- солагии Саразми бостонӣ, ки 12 сентябри соли 2020 ба нақша гирифта шудааст, ташаббуси мазкур дар Конфронси кулли ЮНЕСКО (12-28 ноябри соли 2019) мавриди дастгирӣ қарор гирифта, ба рӯйхати ҷашнҳои ин созмони бонуфузи ҷаҳонӣ пазируфта шуд.

Иқдоми Пешвои миллат — таҷлили 5500 — солагии Саразми бостонӣ идомаи мантиқии ибтикороти қаблии Сарвари хирадманду дурандеши мамлакат маҳсуб шуда, моро водор месозад, ки мероси қадимиамонро ҳифз карда, онро ҳамчун сабақи таърих ба наслҳои оянда мерос гузорем.

Осиёи Марказӣ, аз ҷумла ҳудуди Тоҷикистони соҳибистиқлол тибқи маълумоти бостоншиносӣ ба ҳавзаи қадимтарини пайдоиши инсон ва ташаккули ҷомеаи инсонӣ шомил мебошад.

Салоҳуддинов М.М.,
корманди Дастгоҳи
Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон
дар Ҷумҳурии Тоҷикистон