Баъзе аз масъалаҳои ҳуқуқи инсон чун дастоварди ҷомеаи ҷаҳонӣ

Ҳуқуқи инсон яке аз арзишҳои олии тамаддуни инсонӣ мебошад. Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ҷабҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъиятӣ ва инфиродиро фаро мегирад. Дар соҳаи таълим ҳуқуқи инсон таълимоти мураккаб ва гуногунҷабҳа буда, он низоми ҳуқуқ ва озодиҳоро на танҳо аз нигоҳи ҳуқуқӣ, балки дар вобастагӣ бо сиёсат, иқтисодиёт, ахлоқ ва фалсафа мекушояд.

Ҳуқуқи инсон ин дастоварди ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад. Аксарияти халқиятҳои ҷаҳон дар инкишофи падидаи мазкур саҳмгузорӣ кардаанд. Яке аз қадимтарин санадҳо, ки дар он масъалаҳои ҳуқуқи инсон дарҷ гардидааст. Эъломияи Куруши Кабир мебошад, ки соли 539 то милод қабул шудааст. Дар санад бори аввал озодии виҷдон ва ҳуқуқ ба мусофират ба танзим дароварда шуда буданд. Инчунин мо бояд дар баробари Эъломияи мазкур санадҳои зеринро қайд намоем, ки ҳуқуқи инсонро ба танзим медароранд Хартияи бузурги озодихоҳӣ аз соли 1215, Билл оид ба ҳуқуқҳо дар британияи Кабир аз соли 1689, Билл оид ба ҳуқуқҳо дар ШМА 1789-1791, Эъломияи ҳуқуқи инсон дар Фаронса.

Ӯҳдадориҳои байналмилалии таъмини ҳуқуқи инсон нақши муҳимро дар раванди қонунии ҷаҳонишавӣ мебозад. Оғоз аз таъсиси Созмони Милали Мутаҳид дар соли 1945 ва қабул гардидани Эъломияи умумии ҳуқуқи башар аз соли 1948 ӯҳдадориҳои ҳуқуқи инсон қисмати намоёни заминаи чандин созмонҳои байналмилалиро ташкил додааст. Эъломияи умумии ҳуқуқи башар агарчи хусусияти эъломиявӣ дошта бошад ҳам, дар тамоми ҷаҳон ва аз ҷониби кулли одамон ҳамчун санади муътабар қабул шудааст ва зиёда аз 70 сол мешавад, ки ба халқи ҷаҳон хизмат мекунад. Баъд аз қабули Эъломияи ҳуқуқи башар ҷомеаи ҷаҳонӣ ба бунёд намудани низоми байналмилалии ҳимояи ҳуқуқҳои инсон шурӯъ намуд ва чандин санадҳои байналмилалии дигари универсалӣ қабул гардидаанд, ки онҳо барои этирофу эҳтиром ва ҳифзу пешрафти ҳуқуқи инсон нақши муассир дораднд.

Қайд кардан бамаврид аст, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон баъд аз соҳибистиқлол шудан, ба самти бунёд намудани давлати демократӣ ва ҳуқуқбунёд қадам мегузорад. Сараввал фаъолияти Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон барои бунёди давлати тарақикарда, ки дар он ҳуқуқи инсон мавқеи хоса дорад, равона карда мешавад. Ҷумҳурии Тоҷикистон санадҳои асосии байналмилалии ҳуқуқи инсонро эътироф намуда, меъёрҳои онҳоро ба қонунгузории миллӣ дохил намудааст. Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷиҳати таъминоти ҳуқуқии муносибатҳои байналмилалӣ, таъминоти ҳуқуқӣ, таҳким, такмил ва тақвияти муносибатҳои дуҷониба ва бисёрҷонибаи байналмилалии Тоҷикистон дар сатҳи минтақавӣ, байналмилалӣ ва умумиҷаҳонӣ бо кишварҳои хориҷӣ дар заминаи ҳамкории мутақобилаи судманд, эҳтиром ба тамомияти марзӣ ва баробарҳуқуқӣ дар дастрасӣ ба арзишҳои демократии ҷаҳони муосир мебошад.

Иҷроиши меъёрҳои умумии ҳуқуқи инсон барои фарҳангҳои мухталиф дар маркази баҳси универсализм қарор дорад. Муҳим аст, ки мушахасоти фарҳангии меъёрҳои ҳуқуқи инсон иҷозат дода мешаванд, бахусус, дар он ҷойҳое, ки ҷомеаҳо ба арзишҳои оммавӣ такя менамоянд. Дар таҳкими реҷаи байналмилалии ҳуқуқи инсон ҳамчун қисмати саҳеҳи ҷаҳонишавӣ дида мешавад. Ин ҷанбаи ҷаҳонишавӣ ба поёнравии фарҳанги халқиятҳои кӯчак оварда намерасонад ва он ба мафҳуми маҳаллишавӣ дар ин ҷода ба якдигар ихтилоф намекунанд.

Тибқи Эъломия ва Барномаи амали Конференсияи байналмилалии ҳуқуқи инсон, ки дар Вена соли 1993 тасдиқ шудааст, ҳама ҳуқуқҳо на танҳо умумӣ, балки тақсимнашаванда, ба якдигар вобаста ва ба ҳамдигар пайванданд. Ба ин тарз мафҳум ва мақсадҳои ӯҳдадориҳои ҳуқуқи инсон тақсимнашаванда мебошанд. Эъломияи Вена муҳимоти баробарии ҳамаи ҳуқуқҳои инсонро изҳор намудааст ва эълом доштааст, ки онҳо умумӣ, тақсимнашаванда ва аз ҳамдигар вобастагӣ ва бо ҳамдигар пайвастагӣ доранд.

Боиси ифтихор аст, ки даҳсолаи охир дар Тоҷикистон атрофи ҳуқуқи инсон ҳамчун арзиши олитарини инсоният чунин фаҳмише ба миён омадааст, ки он бояд риоя, таъмин ва муҳофизат гардад. Ин нуктаро Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар баромадҳои худ чандин маротиба таъкид доштанд – «Ҷумҳурии Тоҷикистон азми сохтмони давлати ҳуқуқбунёдро, ки дар он ҳуқуқ ва озодиҳои инсон мавқеи марказиро ишғол менамоянд, дорад».

Албата, набояд фаромуш сохт, ки ин ҳуқуқҳо сарчашма мегиранд аз Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон.

 

Бобохонов С.С.,
муовини сардори шуъбаи ҳифзи давлатии ҳуқуқҳои
иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии Дастгоҳи Ваколатдор
оид ба ҳуқуқи инсон дар Ҷумҳурии Тоҷикистон