ЧИСТ ИСТИҚЛОЛ?
“Истиқлолият шараф ва номуси ҳар як
миллати худогоҳу ватандӯст аст.”
Эмомалӣ Раҳмон.
Саҳифаҳои таърихи башарият гувоҳанд, ки барои ҳар як халқу миллат бузургтарин ва гаронбаҳотарин ганҷина, ки заминаи ягонаи озодӣ, номус, соҳибихтиёрӣ ва бақои онро дар харитаи сиёсии ҷаҳон таъмин мекунад, Истиқлолият аст. Ин неъмати бебаҳо на бо боигарии моддӣ, балки бо ҷоннисории аҷдодон, заҳмати таърихӣ ва ҳуқуқи фитрии ҳар як халқ барои соҳиби тақдири худ будан чен карда мешавад.
Шоир ва мутафаккири тоҷик Аҳлиддин Ҳисорӣ чӣ қадар зебо ва дақиқ ин мафҳумро тасвир кардааст:
Чун ҳамепурсӣ, ки истиқлол чист,
Гӯямат, медонӣ, ин иқбол чист.
Бахти воло ҳасту толеи баланд,
Орзуи рафтагон, эй арҷманд!
Истиқлолият танҳо як мафҳуми сиёсӣ ё шиор нест, балки он ҳуқуқи қонунӣ ва воқеии давлат ё миллат барои мустақилона, бидуни дахолати хориҷӣ, муайян кардани сиёсати дохилӣ ва хориҷии худ мебошад.
Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии худ ба муносибати Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ ҷавҳари ин мафҳумро чунин ифода намуданд: “Истиқлолу озодӣ ва сулҳу оромӣ муқаддастарин неъмат ва бузургтарин дастоварди мардуми мо, мояи ифтихор ва нангу номуси ватандорӣ, рамзи ҳастии миллат ва шарти хушбахтиву сарбаландии кулли сокинони Тоҷикистон мебошад”.
Бояд қайд намуд, ки дар илми сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ, давлати соҳибистиқлол дорои низоми сиёсии мустақилест, ки ба ягон қудрати беруна тобеъ нест. Чунин давлат қонунҳои худро мустақилона қабул мекунад, сарватҳои табиии худро худаш назорат менамояд, манфиатҳои миллиро дар созишномаҳои байналмилалӣ ҳифз карда, амнияти миллиро тавассути артиш ва сохторҳои худ таъмин месозад.
Мувофиқи Конвенсияи Монтевидео («Конвенсия дар бораи ҳуқуқ ва уҳдадориҳои давлатҳо» 1933) ва усулҳои қабулшудаи ҳуқуқи байналмилалӣ, нишонаҳои илмии давлати соҳибистиқлол аз ҷузъҳои зерин иборат мебошанд:
- Ҳудуди муайян ва марзҳои эътирофшуда
- Аҳолии доимӣ
- Ҳокимияти самарабахши давлатӣ
- Қобилияти ворид шудан ба муносибатҳои байналмилалӣ
- Рамзҳои давлатӣ (Парчам, Нишон, Суруди миллӣ)
- Асъори миллӣ ва системаи молиявии мустақил
- Конститутсия ва қонунгузории ягона
Агар давлат яке аз ин нишонаҳоро комилан аз даст диҳад, истиқлолияти воқеии он зери суол мемонад.
Мавриди зикр аст, ки дар илми сиёсатшиносӣ ва ҳуқуқи байналмилалӣ миллатҳое, ки соҳиби давлати мустақили худ нестанд, «миллатҳои бедавлат» (stateless nations) номида мешаванд. Ин миллатҳо забон, фарҳанг, таърих ва ҳудуди муайяни таърихии худро доранд, вале зери соҳибихтиёрии давлатҳои дигар зиндагӣ мекунанд ва ҳамеша бо хатари маҳвшавӣ рӯбарӯ мебошанд.
Барои дарк кардани арзиши аслии озодӣ моро кофист, ки ба тақдири «миллатҳои бедавлат» назар андозем:
1. Курдҳо (Бузургтарин миллати бедавлат)
Шумораи аҳолии ин миллат тақрибан 35 - 45 миллион нафар буда, минтақаи таърихии Курдистон дар байни чор давлат, яъне Туркия, Ироқ, Эрон ва Сирия тақсим шудааст.
Курдҳо забон ва фарҳанги қадимии эронӣ доранд. Танҳо дар шимоли Ироқ (Курдистони Ироқ) онҳо соҳиби автономияи васеи сиёсӣ ва конститутсионӣ мебошанд, вале давлати комилан мустақил ва эътирофшуда надоранд.
2. Сикхҳо
Шумораи аҳолии Сикхҳо тақрибан 25–30 миллион нафар буда, асосан дар иёлати Панҷоби Ҳиндустон ва Покистон ҷойгир мебошанд.
Сикхҳо гурӯҳи этникиву диние мебошанд, ки дар асри ХVIII давлати пуриқтидори худро доштанд, вале он соли 1849 аз ҷониби мустамликадорони бритониёӣ забт карда шуд. Ҳоло бошад як қисми ҷунбишҳои онҳо барои таъсиси давлати мустақили худ бо номи "Халистон" талош мекунанд.
3. Уйғурҳо
Шумораи аҳолии ин миллат тақрибан 12 миллион нафар буда, маҳали ҷойгиршавии онҳо ноҳияи худмухтори Синҷиан - Уйғури Ҷумҳурии Мардумии Чин мебошад.
Ин миллати туркзабон ва мусалмон дар замонҳои таърихӣ каганат (давлатдорӣ)-и худро дошт. Ҳоло бошад дар ҳудуди Ҷумҳурии Мардумии Чин мақоми мухторият дорад, вале комилан зери назорати ҳукумати марказии Пекин қарор дорад.
4. Каталонҳо
Шумораи аҳолии каталонҳо тақрибан 8.5 миллион нафар мебошад ва ин миллат дар Шимолу шарқи Испания (минтақаи Каталония) ҷойгиранд.
Каталонҳо забон, фарҳанг ва иқтисодиёти хеле пешрафта доранд. Сарфи назар аз референдуми соли 2017 барои истиқлолият, ҳукумати Испания ва ҷомеаи байналмилалӣ мустақилияти онҳоро эътироф накарданд ва онҳо ҳамчун бахши худмухтори Испания боқӣ монданд.
Таърих гувоҳ аст, ки оқибатҳои даҳшатбори аз даст додани истиқлолият бо фоҷиаҳои бузурге ба монанди Тақсимоти секаратаи Полша дар асри XVIII (ки 123 сол аз харитаи ҷаҳон нест шуд) ва Мустамликадории Африқо пас аз Конфронси Берлин (1884–1885), ки боиси ғорати пӯрраи сарватҳо ва ғуломшавии халқҳо гардид, исбот шудааст.
Мусаллам аст, ки аз даст додани ин ганҷи ҳаётофарин ҳамеша ба фоҷиаҳои зерин меорад:
- Маҳвияти сиёсӣ ва беҳуқуқӣ: Тақдири халқро бегонагон ҳал мекунанд.
- Ғуломии иқтисодӣ ва ғорат: Сарватҳои зеризаминӣ ва хазина ба манфиати мустамликадорон истисмор мешаванд.
- Ассимилятсия (Маҳви забон ва фарҳанг): Забони миллӣ аз байн рафта, таъриху фарҳанг таҳриф ва фаромӯш мегардад.
- Парокандагии ҷуғрофӣ ва гурезагӣ: Халқҳои беватан ба ҷангҳои дохилӣ гирифтор шуда, дар ҷаҳон овора мегарданд.
Вобаста ба ин, тафаккури инсонӣ дар тӯли асрҳо ба хулосае омадааст, ки бидуни истиқлолият, озодии дохилӣ ва худогоҳӣ ҳеҷ миллате устувор буда наметавонад.
Ҳакимон ва арбобони сиёсӣ вобаста ба истиқлолият суханони зиёде гуфта, озодиро чунин васф намудаанд:
Арбоби бузурги давлатию сиёсии фаронсавӣ Шарл де Голл мегӯяд: “Истиқлолият ин маънои онро надорад, ки давлат аз ҳеҷ кас вобаста нест, балки онро дорад, ки ҳеҷ кас ба ҷои он қарор қабул мекунад”.
Лидери озодихоҳи Ҳиндустон Маҳатма Ганди низ бар он ақида буд, ки: “Истиқлолият аз заъфҳои дохилии мо оғоз мешавад. Агар мо дар дохил озод набошем, ҳеҷ қудрати беруна моро соҳибистиқлол карда мекунад”.
Асосгузори адабиёти муосири тоҷик, устод Садриддин Айнӣ бошад бақои озодиро дар шуури ҷомеа дида, менависад: “Озодии миллат ва бақои давлат дар худогоҳии таърихии ҳар як шаҳрванди он аст”.
Дар манбаъҳои муқаддаси динӣ бошад ҷойгоҳи ҳифзи ватан хеле баланд арзёбӣ шудааст. Чуноне ки дар ҳадиси шариф омадааст: “Як рӯз нигаҳбонии марзҳо дар роҳи Худо, аз дунё ва он чӣ дар он аст, беҳтар аст” (Саҳеҳи Бухорӣ). Ин нишон медиҳад, ки ҳифзи марзу буми кишвар ва соҳибихтиёрии он қарзи ҳам виҷдонӣ ва ҳам динии ҳар як сокини он мебошад.
Дар сиёсатшиносии муосир ва ҳуқуқи байналмилалӣ усулҳои зерини илмӣ барои ҳифзи соҳибихтиёрии давлат бартарӣ доранд, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон онҳоро ҳамчун меҳвари сиёсати худ қарор додааст:
- Таъмини соҳибихтиёрии иқтисодӣ (Амнияти иқтисодӣ): Диверсификатсияи иқтисодиёт ва таъмини амнияти озуқавориву энергетикӣ заминаи асосии мустақилияти сиёсист, то кишвар аз як маҳсулот ё як давлати хориҷӣ вобастагии куллӣ надошта бошад.
- Мустаҳкам кардани Ваҳдати миллӣ ва Идеологияи давлатӣ: Заъфи дохилӣ бузургтарин душмани истиқлолият аст. Идеологияи устувори миллӣ шаҳрвандонро новобаста аз маҳал, замин ва лаҳҷа дар атрофи меҳвари Ватан муттаҳид намуда, пеши ҷангҳои дохилиро мегирад.
- Дипломатияи бисёрҷабҳа (Мувозинати геополитикӣ): Тавассути сиёсати "дарҳои кушод" ва доштани муносибатҳои мутавозин бо марказҳои гуногуни қудрат (СММ, созмонҳои минтақавӣ) фишори беруна ба давлатҳои хурду миёна кам карда мешавад.
- Таҳкими иқтидори мудофиавӣ ва амниятӣ: Мувофиқи назарияи реализм дар сиёсатшиносӣ, "Артиши пуриқтидор кафолати сулҳ аст". Навсозии технологӣ ва ҳифзи қатъии марзҳо усули амалии боздоштани таҳдидҳои хориҷӣ мебошад.
- Рушди сармояи инсонӣ (Маориф ва Технология): Дар асри XXI истиқлолият на танҳо бо силоҳ, балки бо илму технология ҳифз карда мешавад. Тарбияи кадрҳои баландихтисос, киберсуботи кишвар ва худогоҳии ҳуқуқии шаҳрвандон давлаторо аз мустамликадории нави рақамӣ ва зеҳнӣ эмин медорад.
Хулоса
Истиқлолият ганҷест, ки агар як бор аз даст равад, барои дубора ба даст овардани он асрҳо ва қурбониҳои беҳисоби ҷонӣ лозим мешавад. Таърихи талхи миллатҳои бедавлат ва сабақҳои гузаштаи худи мо нишон медиҳанд, ки соҳиби давлати мустақил будан чӣ қадар бахти баланд аст. Ҳифзи ин неъмати ҳаётофарин, таҳкими ваҳдати миллӣ ва саҳмгузорӣ дар рушди илму технология қарзи аввалиндараҷа ва муқаддаси ҳар як шаҳрванди ватандӯст мебошад.
Шоири халқии Тоҷикистон Гулрухсор Сафиева ин суханҳоро дар назм дароварда чунин баён намудааст:
Чист истиқлол? Иззат доштан,
Бар диёри худ муҳаббат доштан.
Бар замини шуҳрату озодагон,
Донаи меҳру садоқат коштан.
Муовини ШБИТ
Довудов М. Р.
