Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Қонуни асосии давлат дар ташаккул ва рушди давлатдории миллӣ, танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон нақши муҳим дорад. Тавре Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд намудаанд, «Конститутсия ҳамчун Қонуни Олӣ барои рушди ҷомеа ва қабули қонунҳои нав заминаи ҳуқуқӣ фароҳам оварда, муносибатҳои гуногуни ҷамъиятиро ба танзим медарора».
Пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 зарурати муайян намудани роҳу воситаҳои рушди минбаъдаи давлат ва ташаккули низоми мустақили ҳуқуқӣ ба миён омад. Дар ин замина, 6 ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. Қабули ин санади муҳим дар таърихи давлатдории тоҷикон рӯйдоди бузург ба шумор рафта, барои муайян намудани асосҳои сохтори давлатӣ, самтҳои рушди ҷомеа ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон заминаи устувор гузошт.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз Конститутсияҳои давраҳои пешин бо мазмун ва ҳадафҳои худ фарқ мекунад. Он арзишҳои миллӣ ва умумибашариро дар бар гирифта, асосҳои давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягонаро муайян менамояд. Аз ин рӯ, Конститутсияро метавон яке аз дастовардҳои муҳимми даврони истиқлолият арзёбӣ кард, зеро он барои рушди минбаъдаи давлат ва ҷомеа заминаи ҳуқуқӣ фароҳам овард.
Яке аз хусусиятҳои асосии Конститутсия дорои эътибори олии ҳуқуқӣ будани он мебошад. Мувофиқи моддаи 10-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонуни асосӣ эътибори олии ҳуқуқӣ дошта, меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқие, ки хилофи Конститутсия мебошанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд. Ин муқаррарот барои таъмини волоияти қонун, таҳкими қонуният ва фаъолияти дурусти мақомоти давлатӣ аҳаммияти калон дорад. Ҳамзамон, давлат, мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор ва шаҳрвандон вазифадоранд, ки Конститутсия ва қонунҳои ҷумҳуриро риоя ва иҷро намоянд.
Масъалаи ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон яке аз масъалаҳои меҳварии Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Дар моддаи 5-и он инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ эътироф шудаанд. Ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсон дахлнопазир буда, давлат вазифадор аст ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро эътироф, риоя ва ҳифз намояд. Ин меъёрҳо нишон медиҳанд, ки ҳифзи ҳуқуқи инсон дар низоми ҳуқуқии кишвар мавқеи муҳим дошта, барои таъмини адолат ва ҳимояи манфиатҳои шаҳрвандон замина фароҳам меорад.
Дар баробари ин, рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ ва тағйир ёфтани шароити сиёсиву иҷтимоӣ зарурати такмили меъёрҳои Конститутсияро ба миён овард. Бо ин мақсад, солҳои 1999, 2003 ва 2016 ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Тағйиру иловаҳои мазкур ба такмили сохтори мақомоти давлатӣ, рушди низоми ҳуқуқӣ ва мутобиқ намудани баъзе меъёрҳои конститутсионӣ ба талаботи замон равона гардида буданд.
Тағйиру иловаҳои 26 сентябри соли 1999, аз ҷумла, ба такмили низоми намояндагии халқ ва ташкили парламенти доимоамалкунанда ва касбии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон мусоидат намуданд. Ин марҳила дар шароити таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ ва ташаккули сохторҳои нави давлатӣ аҳаммияти махсус дошт.
Марҳилаи дуюми ислоҳоти конститутсионӣ 22 июни соли 2003 сурат гирифт. Тағйиру иловаҳои ин давра ба такмили фаъолияти мақомоти давлатӣ ва рушди минбаъдаи низоми ҳуқуқии кишвар равона шуда буданд. Баъдан, 22 майи соли 2016 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ марҳилаи сеюми ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Конститутсия амалӣ гардид. Ин раванд зарурати такмили меъёрҳои ҳуқуқӣ ва мутобиқ намудани қонунгузорӣ ба шароити тағйирёбандаи ҷомеаро инъикос менамояд.
Қабули Конститутсия ва такмили минбаъдаи он дар ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии Тоҷикистон нақши муҳим бозиданд. Дар баробари ин, таҳкими сулҳу субот, рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ ва ташаккули низоми ҳуқуқии миллӣ барои пешрафти давлат заминаи мусоид фароҳам оварданд. Конститутсия ҳамчун санади асосии ҳуқуқӣ фаъолияти мақомоти давлатиро муайян намуда, муносибатҳои байни давлат ва шаҳрвандонро ба танзим медарорад.
Дар шароити имрӯза донистани мазмун ва аҳаммияти Конститутсия барои ҳар як шаҳрванд зарур мебошад. Зеро эҳтиром ба Қонуни асосӣ, риояи қонунҳо ва баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ барои таҳкими волоияти қонун ва рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд мусоидат мекунанд. Ҳар як шаҳрванд бояд на танҳо аз ҳуқуқҳои худ огоҳ бошад, балки уҳдадориҳои конститутсионии худро низ иҷро намояд.
Хулоса, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Қонуни асосии давлат дар ташаккули давлатдории миллӣ, танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон аҳаммияти бузург дорад. Қабули он дар даврони истиқлолият барои муайян намудани самтҳои асосии рушди давлат ва бунёди низоми мустақили ҳуқуқӣ замина гузошт. Тағйиру иловаҳои минбаъда низ ба такмили меъёрҳои конститутсионӣ ва мутобиқ намудани онҳо ба талаботи замон равона гардиданд. Аз ин рӯ, эҳтиром ва риояи Конститутсия вазифаи муҳими ҳар як шаҳрванд буда, барои таҳкими давлатдорӣ, суботи ҷомеа ва рушди минбаъдаи Тоҷикистон мусоидат менамояд.
Ёрдамчии Ваколатдор оид ба ҳуқуқи инсон Ҳ. Давлатов
