Конститутсияи Тоҷикистон санади ҳимояткунандаи ҳуқуқи инсон аст

Картинки по запросу фото конституции таджикистана6 ноябри соли 2019 аз қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 25 сол пур мешавад. Дар ин рӯз Қонуни асосии давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон бо роҳи овоздиҳии умумихалқӣ қабул карда шуд. Дар таҳия ва муҳокимаи он мутахассисони варзидаи соҳаи ҳуқуқ, одамони касбу кори гуногун фаъолона иштирок карданд.

Қабули Конститутсия пас аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ дар таърихи навини давлатдории тоҷикон дуюмин рӯйдоди муҳими сиёсию ҳуқуқӣ ва иҷтимоию фарҳангӣ ба шумор меравад, ки он дар саҳифаи таърих ҳамчун рӯзи қабули  Конститутсия сабт гардидааст. Халқи Тоҷикистон бо камоли ифтихор 6-уми ноябрро ҳамчун рӯзи қабули Конститутсия ҳамасола таҷлил менамоянд.

Конститутсияи Тоҷикистон дар давоми 25 соли мавҷудияти худ аз санҷиши вақт бомуваффақият гузашта,  гарави устуворӣ ва ризоят дар мамлакат гардид.

Конститутсия қонуни асосии муқарраркунандаи давлат, санади махсус ва дорои қувваи баланди ҳуқуқӣ мебошад, ки он принсипҳо, қоидаҳои асосӣ ва муҳимро муайян мекунад ва онҳо дар қонунҳои алоҳида мушаххас карда мешаванд.

Дар Конститутсия маротибаи нахуст ғояҳо ва принсипҳое ворид карда шуданд, ки барои ҳамаи шаҳрвандон новобаста аз ақидаҳои сиёсиашон якхел муҳим буданд. Ин принсипҳо инҳоянд: арзиши олӣ эътироф намудани инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ, устувории сиёсӣ ва тақсимнопазирии ҳудуди давлат,  хусусияти иҷтимоӣ ва дунявӣ доштани давлат, баробарҳуқуқӣ ва дӯстии тамоми миллату халқиятҳо, эътироф ва ҳифзи ҳамаи шаклҳои моликият ва дигарҳо, ки ба ҳамдигарфаҳмии ҷомеа оварда мерасонанд.

Якумин маротиба дар Конститутсия дар ҷойи аввал принсипҳои инсондӯстӣ ва ҳуқуқи инсон ҷойгир карда шуданд. Мазмуни инсондӯстонаи Қонуни асосии мамлакат ва  дастоварди аз ҳама муҳими Конститутсия аз ин иборат аст, ки он эълон намуд, ки инсон, ҳуқуқу озодиҳои ӯ арзиши олӣ мебошанд. Боби дуюми Конститутсия ба ҳуқуқу озодиҳои инсон бахшида шуда, давоми 25 сол инсон, ҳуқуқу озодиҳои ӯ ба мадди аввал гузошта мешавад.

 Дахлнопазир эътироф  гардидани ҳуқуқҳои фитрии инсон асоси Конститутсияро ташкил мекунанд. Ин он маъноро дорад, ки ҳар як шаҳрванд ҳуқуқи худро вобаста ба таваллуд пайдо мекунад ва онҳо аз ҷониби давлат тақдим нашудаанд ва давлат шаҳрвандони худро аз ин ҳуқуқҳо маҳрум карда наметавонад, аз ҷумла шаҳрвандии онҳоро.

Барои амалишавии ҳуқуқҳои фитрии инсон, ба мисли ҳуқуқ ба ҳаёт, ба озодӣ, ба ҳастии кофӣ, ба моликият, ба дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ ва оилавӣ, ба ҳифзи қадру қимат ва номи нек, ҳифзи модарию кӯдакӣ, пиронсолӣ ва дигарҳо фақат ҳолати таваллуд басанда аст,  доштани шахсият ва шаҳрвандӣ талаб карда намешавад.

Дар Конститутсия мазмуну моҳияти Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона дарҷ гардид.

Яке аз хусусияти муҳими Конститутсия ин аст, ки меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Дар моддаи 10 он омадааст, ки Конститутсияи Тоҷикистон эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқие, ки хилофи Конститутсия мебошанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд. Амали бевоситаи Конститутсия маънои онро дорад, ки судҳо ва мақомоти ҳокимияти давлатӣ ҳангоми баррасии масъалаҳо ва қабули қарорҳо метавонанд бевосита меъёрҳои онро ба роҳбарӣ гиранд.

Ба туфайли Конститутсия дар ҷумҳурӣ падидаи Президент, Парламент, ҳуқуқ ба моликияти хусусӣ, ба озодии рафту омад, озодии сухан ва дигарҳо пайдо шуданд. Дар он забони тоҷикӣ чун забони давлатӣ, муқаддасоти миллӣ – Парчам, Нишон, Суруди миллӣ ифодаи қонунии худро ёфтаанд.

Муҳимтарин талаботи Конститутсия ин буд, ки тибқи он халқ баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ, ки онро бевосита ва ё ба воситаи вакилони худ амалӣ мегардонад, эътироф карда шуд.

Дар Конститутсия ба ташкил ва бунёди ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ аҳамияти махсус дода шуд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон маҳз ба туфайли Конститутсияи худ дар муддати кӯтоҳ аз тарафи ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун давлати мустақил шинохта шуд.

Муносибат нисбати шахси дигар новобаста аз вазъи ҷамъиятӣ ва ҳуқуқии ӯ,  муносибат нисбати ҳуқуқи дигарон, ки бар ҳар як кас аз лаҳзаи таваллуд дода шудааст, муносибат нисбати озодиҳои инсон ва шаҳрванд, ки ҳамчун арзиш ҳеҷ кас ҳуқуқи гирифтанро надорад – дар умум мазмун, мақсади ҳуқуқҳимоякунандаи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистонро ташкил мекунанд.

Пӯшида нест, ки  барои амалӣ шудани ҳуқуқу озодиҳои инсон танҳо эълон намудани онҳо басанда нестанд. Хусусияти хоси Конститутсияи Тоҷикистон аз он иборат аст, ки дар он механизмҳои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд сабт гардидаанд, ки инҳоянд:

аз ҷониби давлат эътироф, риоя ва ҳифз намудани ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд (моддаи 5);

— бар ҳар кас кафолат дода шудани ҳифзи судӣ (моддаи 19) ва аз ҷониби ҳокимияти судӣ ҳифз гардидани ҳуқуқ, озодии инсону шаҳрванд (моддаи 84);

— аз ёрии адвокат истифода намудан аз лаҳзаи дастгир шудан (моддаи 19);

-эътироф намудани Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун ҳомии ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд (моддаи 64);

-кафолат дода шудани таъмини ҳуқуқ, озодиҳо ва шарафи шаҳрвандон аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 67);

-кафолат дода шудани ёрии ҳуқуқӣ дар тамоми марҳилаҳои тафтишот ва мурофиаи судӣ (моддаи 92);

-аз ҷониби давлат кафолат дода шудани ҳифзи судӣ барои ҷабрдида (моддаи 21) ва дигарҳо.

Конститутсия на фақат қонуни асосии давлат, инчунин арзиши махсус, рамзи ягонагии давлату ҷомеа мебошад. Барои он, ки иқтидори Конститутсия амалӣ гардад, ҳар як шаҳрвандро зарур аст, ки барои амалишавии меъёрҳои Конститутсия мусоидат намуда, ҳуқуқу озодиҳо ва вазифаҳои худро донад ва ҳуқуқу озодиҳо, шаъну шарафи дигаронро эҳтиром намояд.

Ашӯров М., сардори шуъбаи ҳифзи
давлатии ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва
сиёсии Дастгоҳи ВҲИ дар ҶТ

Конститутсия ва қонунгузории Тоҷикистон шиканҷа ва дигар намудҳои муносибатҳои бераҳмонаро манъ менамоянд

Ҳуқуқ ба озодӣ аз шиканҷа ва дигар намудҳои муносибат ва ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шараф ҳуқуқи мутлақ ва дахлнопазири инсон буда, амалияи истифодаи мунтазами он ҳамчун ҷинояти хусусияти байналмилалӣ, зидди инсоният ва вайронкунии ҷиддии ҳуқуқи инсон эътироф шудааст.

Мутобиқи санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ ва қонунгузории Тоҷикистон шиканҷа ва дигар намудҳои муносибат ва ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шараф манъ карда шудааст.

Моддаи 5 Эъломияи ҳуқуқи инсон эълон медорад, ки ҳеҷ кас набояд таҳти шиканҷа ё муносибат ва ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шарафи ӯ қарор дода шавад. Чунин манъкунӣ арзиши асосии xомеаи демократӣ ба ҳисоб рафта, дар давлати ҳуқуқбунёд ба дур шудан аз ин меъёр набояд роҳ дода шавад.

Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ, Конвенсияи зидди шиканҷа ва дигар намудҳои муносибат ва ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шараф, Конвенсияи Аврупоии ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, Конвенсияи Аврупоӣ оид ба пешгирии шиканҷа ва дигар намудҳои муносибат ва ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шараф низ  истифодаи ин амалҳоро манъ менамоянд.

Яке аз воситаҳои пешгирӣ ва бартараф намудани ҳолатҳои  шиканҷа ин ҳамроҳ шудан ба Конвенсияи зидди шиканҷа ва дигар намудҳои муносибат ва ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шараф ба шумор меравад. Бо ин мақсад Тоҷикистон ҳамчун узви ҷомеаи ҷаҳонӣ 21 июли соли 1994 Конвенсияи зидди шиканҷа ва дигар намудҳои муносибат ва ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шарафро, ки ба ҳамаи шаҳрвандон ҳуқуқи муносибат намудан бо онҳоро тибқи стандартҳои байналмилалӣ  пешбинӣ менамояд, тасдиқ намуд.

Ҳуқуқи мазкур ба дахлнопазирии шахсӣ ва шаъну шарафи инсонии фардӣ алоқамандии зич дорад.

Ин аст, ки Конститутсияи Тоҷикистон ҳамчун нахустин қонуни асосии давлат дар заминаи принсипҳои бунёдии давлати ҳуқуқбунёд таҳия ва қабул шудааст, ки яке аз онҳо манъи шиканҷа мебошад. Дар банди 3 моддаи 18 он омадааст, ки «ба ҳеҷ кас шиканҷа, ҷазо ва муносибати ғайриинсонӣ раво дида намешавад».

Дар тули солҳои охир дар ҷумҳурӣ дар самти пешгирӣ ва бартараф намудани ҳолатҳои  шиканҷа ва дигар намудҳои муносибат ва ҷазои бераҳмона, ғайриинсонӣ ё таҳқиркунандаи шаъну шарафи инсон заминаҳои дахлдори ҳуқуқӣ омода шудаанд. Аз ҷумла, ба Кодекси ҷиноятӣ моддаи нави 143 (1) бо номи «Шиканҷа» ворид карда шуда, манъи шиканҷа дар Кодекси мурофиавии ҷиноятӣ, Кодекси иҷрои ҷазои ҷиноятӣ,  Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ,  Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тартиб ва шароитҳои дар ҳабс нигоҳ доштани гумонбаршуда, айбдоршаванда ва судшаванда» пешбинӣ шудаанд.

Кодекси мурофиавии ҷиноятӣ истифодаи зӯроварӣ ва шиканҷаро нисбати иштирокчиёни мурофиа манъ намуда (қисми 2 моддаи 10), далелҳои бо роҳи шиканӣа ё муносибати бераімона ва ё усулҳои дигари ғайриқонунй ба даст овардашударо ғайри қобили қабул мешуморад (қисми 3 моддаи 88 (1).

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тартиб ва шароити дар ҳабс нигоҳ доштани гумонбаршуда, айбдоршаванда ва судшаванда» (аз 28 июни соли 2011) дар моддаи 24 пешбинӣ менамояд, ки дар сурати бад шудани саломатӣ ё ҷароҳатҳои ҷисмонӣ бардоштани гумонбаршуда, айбдоршаванда ва судшаванда, онҳоро кормандони тиббии ҷойҳои дар ҳабс нигоҳ доштан бетаъхир ташхису муоина мекунанд ва натиҷаи ташхису муоинаи тиббӣ қайд карда шуда, ба маълумоти гумонбаршуда, айбдоршаванда ва судшаванда расонида мешавад. Инчунин ташхису муоина бо дархости худи гумонбаршуда, айбдоршаванда ва судшаванда ё ин, ки бо талаби ҳимоятгари онҳо аз ҷониби кормандони муассисаҳои тиббии дигар гузаронида мешавад. Дар ҳолати рад кардани гузаронидани чунин ташхису муоина ба прокурори назораткунанда шикоят кардан мумкин аст.

Дар қарори Пленуми Суди Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо қарори худ аз 25 июни соли 2012, №1 «Дар бораи татбиқ намудани меъёрҳои қонунгузории ҷиноятӣ ва мурофиавии ҷиноятӣ оид ба мубориза бар зидди шиканҷа» хусусияти татбиқи қонунгузории мазкур, аз ҷумла баррасии арзу шикоятҳоро оид ба шиканҷа дар рафти таҳқиқу тафтиш ва муҳокимаи судӣ, банду басти кирдорҳои шахсони гунаҳгор ва ғайра шарҳу тафсир дода шудааст.

Ба Кодекси мурофиавии ҷиноятӣ аз 14 майи соли 2016, № 1306 тағйиротҳо ворид карда шудаанд, ки кафолатҳои пешгирии шиканҷаро тақвият мебахшанд. Аз ҷумла, оғози мӯҳлати дастгиршавии шахс лаҳзаи воқеан дастгир кардани ӯ ҳисоб карда шуда, дар ҷои дастгиркунии воқеӣ ба таври шифоҳӣ эълон карда мешавад, ки барои кадом ҷиноят дастгир шудааст, ҳуқуқи ӯро ба занги телефонӣ ё хабар додан ба адвокат ё хешовандони наздик, доштани ҳимоятгар ва даст кашидан аз додани нишондодро фаҳмонида, огоҳ карда мешавад, ки нишондодҳои ӯ метавонанд ба сифати далел дар парвандаи ҷиноятӣ муқобили ӯ истифода бурда шаванд. Дар протоколи дастгиркунӣ, аз ҷумла, насаб, ном ва номи падар, вазифа ва рутбаи кормандони мақомоти таъқиби ҷиноятӣ, ки дар дастгиркунӣ иштирок карданд, имзои онҳо дар протокол қайд карда мешаванд, инчунин муоинаи тиббии дастгиршуда гузаронида мешавад.

Таҳлили мутобиқати қонунгузории миллӣ ба Конвенсияи зидди шиканҷа  ва тағйироту иловаҳои воридкардашуда ба он аз он гувоҳӣ медиҳанд, ки қонунгузорӣ дар умум ба муқаррароти Конвенсияи мазкур мутобиқат мекунад.

 Ашӯров М., сардори шуъбаи ҳифзи
 давлатии ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва
 сиёсии Дастгоҳи ВҲИ дар ҶТ